De bloeddruk en zijn belang voor het lichaam

Arts meet bloeddruk bij de patiënt

De bloeddruk is een van de belangrijkste factoren voor een goed functionerend hart- en vaatstelsel. Het bloed heeft namelijk een bepaalde druk nodig om vanuit het hart in de bloedvaten gepompt te worden en alle cellen met voldoende zuurstof te voorzien. De bloeddruk moet echter niet te hoog zijn. Een te hoge bloeddruk is namelijk een niet te onderschatten risico voor de gezondheid.

De bloeddruk is de druk die in de in de bloedvaten aanwezig is. De bloeddruk houdt de bloedsomloop in stand. Hiermee wordt de zuurstofvoorziening van het lichaam gewaarborgd, dat tegelijkertijd een van de belangrijkste eisen is voor een goed verloop van alle lichaamsprocessen. De druk wordt over het algemeen in een van de grotere slagaders gemeten en uitgedrukt in mmHg (millimeter kwik). Anders dan bijvoorbeeld bij de polsmeting wordt bij de meting van de bloeddruk altijd naar twee waarden gekeken: de systolische druk of bovendruk en de diastolische druk of onderdruk.

Het cardiovasculaire systeem

Schematische uitbeelding van het menselijk lichaam met de bloedsomloop

Bloed is een van de vele verschillende vloeistoffen in het lichaam en van groot belang voor het functioneren van de afzonderlijke lichaamsdelen. Met de steun van het cardiovasculaire systeem (hart- en vaatstelsel) wordt het bloed door de bloedvaten van het menselijke lichaam gepompt. Op deze wijze voorziet de bloedsomploop de cellen van zuurstof. Zonder dit zouden ze niet kunnen functioneren. Tegelijkertijd zorgt het ervoor, dat bijvoorbeeld overdrachtsstoffen en afweercellen worden verspreid en schadelijke stoffen zoals kooldioxide worden verwijderd. Gemiddeld bevat het menselijke vaatstelsel circa 70 tot 80 milliliter bloed per kilogram lichaamsgewicht. Mannen hebben gemiddeld ongeveer een liter meer bloed dan vrouwen, doordat ze vaak groter en zwaarder zijn.

Het centrum van het cardiovasculaire systeem zijn de longen en het hart. De longen verrijken het bloed met verse zuurstof door middel van ademhaling. Het hart moet ervoor zorgen dat het bloed door het vaatstelsel wordt gepompt en de bloedsomloop blijft circuleren. In ruststand verwerkt het hart per minuut circa vier tot vijf liter bloed. Deze waarde wordt het hartminuutvolume genoemd.

Het cardiovasculaire systeem bestaat uit een kleine en grote bloedsomloop. De kleine bloedsomloop zorgt met behulp van de longen dat het zuurstofarme bloed vanuit het lichaam terug naar het hart stroomt en zuurstof krijgt. Vanuit de kleine bloedsomloop vloeit het bloed terug naar het hart, dat het weer in de grote bloedsomloop pompt. Om een keer door het hele lichaam te stromen tijdens lichamelijk rust, dus bij een puls van circa 60 hartslagen per minuut, heeft het bloed ongeveer en minuut nodig. Bij lichamelijke inspanning is de benodigde tijd daarentegen slechts 20 seconden. Het bloed stroomt dus, afhankelijk van de lichamelijke inspanning met een snelheid van 20 tot 100 centimeter per seconden door het hele lichaam.

Wat gebeurt er bij een hartslag?

Om te begrijpen hoe de bloeddruk tot stand komt, is het zinvol om een enkele hartslag nauwkeuriger te bekijken. Deze kan in twee fasen worden verdeeld: de ontspannings- en vulfase (diastole) plus de inspannings- en uitdrijffase (systole).

Diastole en systole van het menselijk hart

Het menselijk hart: tijdens de diastole vult de grote kamer zich via de slagaders met bloed, tijdens de systole wordt het bloed weggepompt en stroomt door de aorta en longslagader weer naar buiten.

De diastole

Het hart bestaat uit hartkamers met daarvoor liggende hartboezems. In de diastole ontspant de hartspier en de kamers vullen zich met bloed, dat door de geopende hartkleppen uit de hartboezems stroomt. De zogenaamde aortaklep en pulmonaalklep die tussen het hart en de aders liggen, zijn daarbij gesloten. Hierdoor blijft het bloed in de hartkamers en stroomt het niet direct in de aders. Zodra de hartkamers met bloed zijn gevuld, sluiten de hartkleppen tussen de hartkamers en hartboezems, de hartspier trekt zich daarna samen en de uitdrijffase begint.

De systole

Door de samentrekking van de hartspier stijgt de druk in de kamers, totdat deze druk hoger wordt dan in de aangrenzende slagaders. Als gevolg daarvan openen de aorta- en pulmonaalklep en stroomt het bloed uit de hartkamers in de aorta en longslagader. De hoge druk transporteert zich ook naar de bloedvaten, zodat de bloeddruk van de systole hoger is dan de diastolische variant. Deze druk wordt gemeten wanneer de hartspier ontspannen is en geen bloed uitwerpt.

Wat beïnvloedt de bloeddruk?

Normaal ligt de bloeddruk van een gezond persoon op een waarde van circa 120/80 mmHg. Dit kan echter variëren. Zo is de bloeddruk 's morgens iets hoger en daalt weer in de loop van de dag. De lage bloeddruk in de nacht wordt hoofdzakelijk gebruikt voor het herstel van het hart. Ook moet de bloeddruk zich aanpassen aan wisselende inspanningen, zoals bij sportieve activiteiten. Daarvoor bestaat er een complex systeem dat door middel van zogenaamde baroreceptoren continue de bloeddruk in de aorta en grote slagaders controleert. Wordt er een verandering geregistreerd, dan rapporteren de receptoren deze aan de hersenen, die maatregelen kunnen nemen voor het reguleren van de druk. Daarbij kan een onderscheid worden gemaakt tussen een kortdurende, middellange en langdurige regulering. Bij een kortdurende regulering wordt de bloeddruk geregeld via de sympathische zenuwen, die door een verhoogde activiteit de bloeddruk kunnen laten stijgen. Middellang functioneert de regulering via hormonen die door de nieren worden vrijgegeven. Deze leiden tot vernauwing van de bloedvaten, zodat de bloeddruk wordt verhoogd. De langdurige maar ook de langzaamste regulatie wordt door de nieren zelf uitgevoerd.

De oorzaken van een te lage of te hoge bloeddruk

Het lichaam kan de bloeddruk zelf regelen, echter kan het de druk alleen naar boven brengen. Dat is belangrijk, omdat het bloed met een minimale druk van het hart in de bloedvaten gepompt moet worden, zodat het ook in de verder gelegen cellen komt. Een te lage bloeddruk kan verschillende symptomen tonen, zoals duizeligheid die vooral na het opstaan optreedt. Ook concentratieproblemen en vermoeidheid kunnen een gevolg zijn van een te lage bloeddruk. Doordat de bloedsomloop zich snel en probleemloos kan aanpassen aan de lage bloeddruk geeft dit meestal geen gezondheidsrisico's. Toch kan het bij bepaalde omstandigheden een symptoom van een andere ziekte zijn. Bijvoorbeeld plotseling veel gewichtsverlies of een zeer lage bloeddruk over een langere periode dient u dus altijd een arts te raadplegen.

Belangrijker is echter dat de bloeddruk niet te hoog is. Het lichaam kan deze namelijk niet zelfstandig laten dalen en een langdurige hoge bloeddruk kan blijvende schade veroorzaken. Daarom is het van belang een te hoge bloeddruk indien mogelijk vooraf tegen te gaan of zodra het optreedt doelgericht te bestrijden. Het is daarvoor belangrijk om te weten welke factoren een hoge bloeddruk kunnen bevorderen:

Leeftijd

Tijdens het ouder worden verliezen de bloedvaten op natuurlijke wijze hun elasticiteit, waardoor oudere mensen over het algemeen een hogere bloeddruk hebben. Maar ook op hogere leeftijd mag de bloeddruk niet te hoog zijn en moet verlaagd worden wanneer hij over een langere periode is verhoogd.

Lichaamsgewicht

Een toename van het lichaamsgewicht kan een verhoogde bloeddruk bevorderen, doordat te zware mensen meer insuline produceren. Insuline draagt er aan bij dat de overdrachtsstof ANP, een eiwit dat verantwoordelijk is voor de verlaging van de bloeddruk, sneller wordt afgebroken.

Voeding

Een onevenwichtig zout dieet is een risicofactor voor een hoge bloeddruk. Ook het veelvuldig gebruik van nicotine kan er aan bijdragen dat de bloeddruk stijgt, doordat nicotine de sympathische zenuwen stimuleert.

Lichamelijk en geestelijke belastingen

Wanneer u sport, zwaar werk doet of wordt blootgesteld aan spanning pompt het hart sneller, zodat de cellen beter worden doorbloed en meer zuurstof krijgen. Daardoor wordt de bloeddruk een korte tijd hoger, terwijl deze bij ontspanning weer daalt.